Vertragen om weer te kunnen zien
Een pleidooi voor aandachtig leven in het onderwijs
Als docent levensbeschouwing en filosofie op een middelbare school leef ik in een omgeving waar het onverwachte de norm is. Geen dag is hetzelfde, geen leerling voorspelbaar. En toch ervaren veel docenten, waaronder ikzelf, een druk om juist wél op de automatische piloot te functioneren. De werkdruk is hoog, het systeem strak ingericht, en er is zelden tijd om echt stil te staan bij wat er gebeurt, laat staan bij wat er wezenlijk toe doet. In alle eerlijkheid leidt dit tot docenten die opdrachten door ChatGPT laten uitdenken, leerlingen die deze opdracht weer met ChatGPT uitwerken en docenten die vervolgens de opdrachten weer nakijken met hetzelfde systeem.
Toch is het juist vertraging die ik mijn leerlingen wil meegeven. Want vertragen genereert aandacht, en aandacht opent de deur naar verwondering. In een tijd waarin technologische afleiding ons versnippert, brokkelt onze focus ook steeds verder af. Maar vraag jezelf eens af: welke herinneringen zijn je werkelijk bijgebleven? Welke momenten hebben je geraakt, gevormd, stilgezet? Dat zijn geen momenten van haast geweest. Dat zijn precies die ervaringen waarin je volledig aanwezig was, zonder ruis. Je dacht niet; je wás er alleen maar. In het volle bewustzijn van een blik, een geur, een ontmoeting, een landschap, een zin.
Dat is waar onderwijs, in de kern, over zou moeten gaan. Niet alleen over kennis, maar over aandacht. Niet alleen over cijfers, maar over het proces van menswording. Op onze school werken we daarom bewust vanuit formatief handelen. Dat betekent dat we leerlingen niet alleen beoordelen op een eindproduct of toetsresultaat (zoals bij summatief handelen), maar hen onderweg helpen groeien, reflecteren en bijsturen. Leren wordt dan een dynamisch, levend proces waarin fouten welkom zijn en ontwikkeling centraal staat.
Maar kunnen we leerlingen in deze tijd nog met overtuiging uitleggen waarom deze vorm van leren waardevol is? Wat is de waarde van onderwijs als het zogenaamd alleen om kennisoverdracht zou draaien? Want als dat zo is, kan ChatGPT het dan niet beter, sneller en foutlozer?
Die vraag stel ik mezelf geregeld. En iedere keer kom ik bij hetzelfde antwoord: kennis is geen doel op zich. Onderwijs is geen rekensom. Wat een docent nog steeds uniek maakt, is het vermogen om ruimte te creëren voor betekenis. Om leerlingen niet alleen iets te leren, maar hen te helpen voelen waarom iets ertoe doet.
In mijn lessen probeer ik iets aan te reiken wat verder gaat dan informatie. Ik probeer de leerlingen te helpen vertragen, zodat er ruimte ontstaat voor verwondering. Ik trek daarbij vaak een analogie met sterrenkijken: stel je voor dat je 's nachts in het donker naar de sterrenhemel wilt kijken. Alleen als je ogen zich aanpassen aan het donker, kun je de volle rijkdom van het heelal zien. Maar stel je nu een leerling voor die om de paar seconden een zaklamp in de ogen krijgt geschenen. Hoe kan die ooit de diepte van de melkweg ervaren? Hoe kan die ooit geraakt worden door de grootsheid van het universum, als de aandacht voortdurend wordt onderbroken? Hoe kan dit kind dan ooit een kosmisch perspectief ontwikkelen?
Zo is het ook met leren in deze tijd. We willen dat leerlingen zich kunnen verdiepen, maar geven ze nauwelijks de kans om hun ogen te laten wennen aan de duisternis. We willen diepgang, maar voeden afleiding. We vragen om reflectie, maar er is geen stilte.
De Duitse socioloog Max Weber noemde dit proces al vroeg in de vorige eeuw de onttovering van de wereld. Alles wordt verklaard, gemeten, beheersbaar gemaakt. Maar wat verliezen we in die beheersdrang? Wat raakt er verloren als niets ons meer verwondert?
Onderwijs moet niet meegaan in die onttovering, maar er juist tegenwicht aan bieden. Het moet een plek zijn waar verwondering nog bestaat. Waar leerlingen niet worden afgerekend op tempo, maar worden uitgenodigd tot diepgang. Waar ze niet alleen worden klaargestoomd voor een diploma, maar worden gevormd als mens.
Wat willen we onze leerlingen werkelijk meegeven? Dat ze moeten leren concurreren met kunstmatige intelligentie? Of dat ze moeten leren wat het betekent om mens te zijn in een wereld die steeds minder menselijk aanvoelt? In een tijd die almaar sneller draait, is het misschien wel onze belangrijkste opdracht om jongeren te laten voelen dat ze meer zijn dan hun output. Dat hun aandacht ertoe doet. En dat verwondering, hoe klein of vluchtig ook, een moreel kompas kan zijn in een wereld vol ruis en verdeeldheid.
Er is een prachtige uitspraak van Antoine de Saint-Exupéry die verwoordt wat ik hierboven heb proberen te bepleiten, en ik zou er graag mee afsluiten: 'If you want to build a ship, don’t drum up the men to gather wood, divide the work, and give orders. Instead, teach them to yearn for the vast and endless sea.'