Van Vragen naar Verandering

Waarom voornemens pas werken als we durven nadenken over hoe we willen leven

Allereerst wil ik iedereen het beste wensen voor het aankomende jaar. De filosofie is geroemd om de premisse dat het leven van nature niet makkelijk is, dus daarom denk ik dat het goed is om elkaar eens in de zoveel tijd oprecht het beste te wensen, niet alleen als formaliteit, maar ook als een oprechte steunbetuiging. We zitten tenslotte allemaal in hetzelfde schuitje, kennen dezelfde worstelingen en zoeken naar antwoorden die onze ongemakken kunnen verlichten.

Een van de dingen die we kunnen doen, is het schrijven van voornemens. Er voelt weinig beter dan een nieuwe kans krijgen; een jaarwisseling is daarom een uitgelezen moment om met een frisse blik te kijken naar de aankomende tijd en de eventuele veranderingen die we daarin zouden willen aanbrengen. Maar waarom doen we dat eigenlijk, en hoe moeten we dat nou werkelijk doen? Je hoort zo vaak dat mensen al in de eerste dagen onderuitgaan, of dat ze bij het eerste weekend na een werkweek alweer snakken naar de volgende vakantiedagen. We tappen onszelf op dag 3 toch maar dat biertje in, want: ‘Wat zou het toch allemaal? Het zal mijn tijd wel duren.’ Willen we dan werkelijk veranderen, of zijn we toch te veel overgeleverd aan de krachten van onze verlangens?

Er zijn vele boeken geschreven over het indelen van tijd of het aanpassen van onze gewoontes, want we willen het allemaal toch zo graag beter doen. Ze delen wijsheden over hoe we ons leven kunnen aanpassen op manieren die ons zouden kunnen helpen onze wensen in de praktijk te realiseren, of in ieder geval onze ongezonde gebruiken te verminderen. Voornemens zouden een krachtige manier kunnen zijn om hier een start mee te maken, maar wanneer we het nieuwe jaar inluiden, vervallen de meeste van deze voornemens toch weer in oude gebruiken. Hoe doe je dat dan, zonder direct te falen?

Vlak voor de vakantie heb ik met meerdere leerlingen uit de bovenbouw van havo en vwo op de middelbare school waar ik lesgeef een opdracht gedaan waarbij ze moesten nadenken over hun persoonlijke voornemens voor het nieuwe jaar. Daarbij vroeg ik ze eerst te reflecteren op het afgelopen jaar en probeerde ik ze aan de hand van uitdagende vragen te laten nadenken over hun hoogtepunten en dieptepunten, hun uitdagingen en hun successen. Er passeerden vragen de revue zoals: ‘Wat heb je afgelopen jaar gedaan waar je trots op bent?’ of ‘Welke waardevolle les heb je afgelopen jaar opgedaan?’ Ik stelde deze vragen in de hoop hen te stimuleren tot reflectie en hen te laten inzien waar ze zich mogelijk op kunnen richten in het nieuwe jaar.

‘Meneer, we zitten hier toch niet bij een psycholoog?’, sprak er één.
‘Ik heb niks geleerd dit jaar’, sprak een ander.
‘Waarom moeten we dit doen?’, sprak een derde.

Ik was bekend met deze onverschilligheid, maar gaf toe dat het wel degelijk een beetje psychologie is. Deze vragen vallen echter eerder onder filosofie en levensbeschouwing, omdat ze niet alleen beschrijven hoe we zijn, maar ook vragen hoe we zouden moeten leven of wat iets betekent.

Ik wees naar het behang achter in het lokaal. ‘De meeste van deze figuren dachten het grootste gedeelte van de tijd alleen maar na over de vragen die jullie nu ook proberen te beantwoorden…’ Ik probeerde ze wat te inspireren met het schilderwerk van Rafaël, The School of Athens. ‘Socrates, die man net links van het midden, stelde zich voornamelijk maar één vraag: Wat is een goed leven? Kunnen jullie je voorstellen dat deze mensen bijna de hele dag bezig waren met dit soort vragen? Geweldig, is het niet?!’

Door de apathische blikken en een flinke scheut gepuf en gesteun gaf ik het op. Dan maar een opdracht, dacht ik zo.

Voornemens schrijven leek me een uitgelezen kans om het jaar mooi af te ronden en ze toch met iets nuttigs bezig te laten zijn. Tenslotte, waarom doen we anders de dingen die we doen, zonder er af en toe eens bij stil te staan of erop terug te kijken? Ze gingen aan het werk: twee voornemens met betrekking tot school en twee voornemens met betrekking tot privé (familie, sport, hobby’s, vrienden, etc.).

Al snel bleek dat ze er gemakkelijk vanaf wilden zijn. Zo kwamen sommige leerlingen na vijf minuten al met ‘gezonder leven’ of ‘beter leren’. Daar ging ik niet meer mee akkoord. Ik legde ze uit dat het schrijven van voornemens niet hetzelfde is als het maken van een wensenlijstje. Voornemens hebben de intentie om daadwerkelijk in de praktijk te worden gebracht. Wensen zijn verlangens waar we niet voor willen of kunnen werken; voornemens zijn dat wel.

Een voornemen werk je uit door van groot naar klein te werken. Op macroniveau voelen voornemens nog heel erg als wensen, bijvoorbeeld ‘gezonder leven’, maar naarmate je steeds specifieker wordt en meer gaat nadenken over hoe je deze wens in de praktijk brengt, wordt het concreter en tastbaarder. De definitie van een voornemen luidt daarom als volgt:

‘Voornemens zijn plannen, intenties of afspraken die je met jezelf maakt om iets te veranderen of te verbeteren.’

Je maakt dus een plan, met daarbij concrete afspraken die je kunnen helpen om deze intenties te behalen. ‘Gezond leven’ is daarom te vaag. Vraag dus door: Hoe zou je gezonder willen leven? Dan kun je bijvoorbeeld antwoorden dat je beter wilt slapen en je daardoor beter gaat voelen. Hoe kan het dan dat je nu slecht slaapt? Een mogelijk antwoord is dat je voor het slapengaan nog lang op je telefoon zit te scrollen op social media en hierdoor moeilijk kunt stoppen, waardoor je laat gaat slapen. Hoe zou je ervoor kunnen zorgen dat je niet meer zo lang op je telefoon zit voordat je gaat slapen? Bijvoorbeeld door je telefoon in een andere kamer te leggen zodra je besluit naar bed te gaan, of door hem in een telefoonkluis te stoppen waar je een timer op kunt zetten.

→ gezonder leven (de wens)
→ beter slapen (het probleem)
→ te laat slapen door mobiel gebruik (de oorzaak)
→ mobiel in een andere kamer leggen als je besluit naar bed te gaan (het voornemen)

Het stellen van vragen aan jezelf helpt om voornemens concreter te maken en ze daarmee beter te visualiseren. Je ziet jezelf in feite de eerste stappen zetten om een ongemak uit je leven te werken. Hoe concreter het plan, hoe makkelijker de uitvoering zal blijken. Een ‘hoe’-vraag helpt hier enorm bij.

Daarnaast kan het helpen om jezelf tussentijds te belonen en zo extra motivatie te creëren voor je plan. Als je het lastig vindt om motivatie te bedenken, ga dan eens na waar je normaal gesproken energie en motivatie uit haalt. Een meisje uit een havo-5-klas wist bijvoorbeeld geen motivatie te bedenken voor het maken van huiswerk. Ik vroeg haar waar ze normaal gesproken energie en motivatie van krijgt. Ze gaf aan dat afspreken met vriendinnen haar dat oplevert. Vervolgens stelde ik voor om te kijken of ze die motivatie kon combineren met haar persoonlijke voornemens, bijvoorbeeld door samen met vriendinnen huiswerk te maken. Hierdoor krijg je mogelijk meer zin om te beginnen en kun je elkaar bovendien overhoren tijdens het leren voor toetsen.

De leerlingen begrepen de opdracht en mochten pas vertrekken als ik tevreden was over de uitwerkingen. Aan het einde van de les kwam ik prachtige uitwerkingen tegen die duidelijk lieten zien dat ze echt hadden nagedacht over hoe ze hun ongemakken concreet konden aanpakken (op een enkele ongeïnteresseerde na natuurlijk). Wat zijn het toch een toppers.

Na de les kwam een van de jongens naar me toe en zei dat hij erg blij was geweest met de opdracht. Hij had niet eerder kunnen verwoorden waar hij precies ontevreden of ongelukkig over was, maar door deze vragen aan zichzelf te stellen en actief bezig te gaan met zijn voornemens, wist hij beter in beeld te krijgen waar het euvel zich precies bevond. Door zichzelf concrete vragen te stellen, kreeg hij een scherper inzicht in de manier waarop hij op dat moment leefde, en kon hij zich vervolgens afvragen hoe hij werkelijk wilde leven.

Het schrijven van voornemens is een prachtige manier om te reflecteren op wat je doet. Het helpt je bewust te worden van uitdagingen of van wensen die je graag in de praktijk wilt brengen. Het dwingt je om echt stil te staan bij je leven en concreet te maken waar de uitdagingen liggen en hoe je bepaalde zorgen uit de wereld kunt werken. Vragen vormen hierbij de perfecte ingang voor een betekenisvolle conversatie, of voor een helder kader rondom je eigen handelen, misschien zelfs wel voor een eerste stap richting een beter, bewuster leven.