De Tragedie van de Meent

Over koeien, keuzes en waarom gedeeld gras nooit alleen van jezelf is

Op een uitgestrekt dorpsweiland ligt een groene meent, een stuk grond dat van niemand en tegelijk van iedereen is. Alle boeren uit het dorp mogen er hun koeien op laten grazen. In het begin is er overvloed. Het gras groeit snel en elke boer zet een paar koeien op het veld. De koeien worden vet, de melkproductie stijgt en iedereen is tevreden. Maar dan denkt een eerste boer dat als hij een koe extra toevoegt hij zelf meer melk krijgt. Hij doet het. Een andere boer ziet het en denkt hetzelfde en nog één en nog één. Langzaam komen er steeds meer koeien op de meent. Het gras krijgt geen tijd meer om terug te groeien. De grond raakt uitgeput en er verschijnen kale, modderige plekken. De koeien worden magerder en de opbrengst daalt. Uiteindelijk is het weiland zo overbelast dat het bijna niets meer oplevert. Iedereen probeerde zijn eigen voordeel te vergroten, maar samen hebben ze het gezamenlijke goed vernietigd en ook de koeien zullen op termijn niet overleven.

Dit gedachte-experiment laat zien hoe individueel rationeel gedrag kan leiden tot collectieve ondergang wanneer mensen een gedeelde bron gebruiken zonder zich te beperken. Dit gedachte experiment staat bekend als de tragedie van de meent en is in de jaren 60 ontwikkeld door Garrett Hardin (“Tragedy of the commons”).

Hardin voorzag dat wanneer mensen een beperkt natuurlijk middel ongecontroleerd toe eigenen deze uiteindelijk uitgeput zal raken waardoor het aanbod opdroogt zonder dat het de tijd krijgt om te herstellen. Dit alles heeft te maken met hoe we omgaan met beperkte natuurlijke bronnen en in hoeverre we daar grenzen aan stellen.

De observatie van Hardin is scherp en snijdt een waarheid aan die ons allemaal aangaat. Het toe eigenen van beperkte middelen, zowel bewust als onbewust, heeft gevolgen voor het uiteindelijke aanbod voor anderen en voor onszelf. Dat vraagt om een vorm van verantwoordelijkheid die niet vanzelf ontstaat, maar wel noodzakelijk is.

Om de waarde en betekenis van dit gedachte experiment te testen besloot ik het toe te passen in spelvorm binnen mijn lessen filosofie binnen het thema mondiale rechtvaardigheid. “Mooi idee”, dacht ik, maar hoe ga ik die kids deze treffende gedachte zelf laten ondervinden? Leerlingen denken vaak vanuit eigenbelang. Dat is in de basis niet zo erg, maar wanneer ze ouder worden en zich meer met de wereld gaan boeien is het handig om de mechanieken te begrijpen die hen laat inzien dat individueel handelen impact heeft op het gemeengoed. Het leek me interessant om ze te laten ervaren dat individueel handelen soms niet alleen slecht uitpakt voor het collectief, maar uiteindelijk ook voor jezelf. Tijd om die egoïstische breintjes eens op de proef te stellen.

Ik gebruikte het voorbeeld van de weide met koeien. Iedere leerling kreeg een maximum aantal koeien dat ze konden verdelen over meerdere rondes. In elke ronde kozen ze hoeveel koeien ze wilden inzetten, zonder te weten wat anderen deden. Het spel hield ik bewust simpel maar met enkele psychologische twists en turns. Elke koe leverde winst op zolang de klas zich als geheel redelijk kon inhouden. In deze klas was er een maximum van 30 koeien. Als het totaal ingezette koeien van de hele klas daaronder zou blijven zou de winst hoger zijn voor een ieder, maar zodra iedereen net iets te veel wilde en het totaal de 30 passeerde, kantelde het systeem en was ineens iedereen slechter af. Je zag leerlingen denken als ik er nog eentje bij doe doen zij dat dan ook.

Na elke ronde gaf ik ze een minuut om te praten en toen gebeurde het eigenlijk. Beloftes, kleine leugens en vooral veel wantrouwen. Om het interessanter te maken gaf ik een aantal leerlingen een geheime rol. Sommigen gingen vol voor winst, anderen probeerden de groep overeind te houden en er zat altijd wel iemand tussen die de boel een beetje liep te sturen. En alsof dat nog niet genoeg was kwam er na elke ronde een nieuwsbericht langs. Droogte, subsidies, economische tegenwind. Niemand wist precies wat het betekende maar het zorgde wel voor onrust. Natuurlijk gingen de meesten in de eerste ronde gelijk all-in…

Wat begon als een simpel spel met koeien veranderde al snel in een klas vol kleine strategieën waarin vertrouwen schaars werd en iedereen dacht dat hij het net iets slimmer speelde dan de rest. Het spel werkte goed. Leerlingen raakten betrokken en gingen echt op in de spanning tussen hun eigen belang en dat van de groep. Voor ik het wist liepen er kleine milieu-activisten, kapitalisten, saboteurs en andere fanatiekelingen door het lokaal, in hoge toon te pleitten voor buurtpreventie, een grastax, of een gehele ban op de vleesindustrie.

Deze dynamiek is precies waar de tragedie van de meent om draait. Ieder individu wordt geconfronteerd met een verleidelijke gedachte. Als ik mijn aandeel iets vergroot profiteer ik. En als ik het niet doe doet een ander het wel. Zolang er geen duidelijke afspraken zijn en iedereen uitgaat van zijn eigen belang wordt het gemeenschappelijk goed langzaam ondermijnd. En dat is dus waar afspraken en het vertrouwen in die afspraken een belangrijke oplossing zullen vormen.

Dat maakt ook duidelijk waarom grote vraagstukken zoals klimaatverandering of verlies van biodiversiteit zo lastig aan te pakken zijn. De kosten worden gedeeld, maar de voordelen zijn vaak ongelijk verdeeld. Niemand voelt zich volledig verantwoordelijk en toch draagt iedereen bij.

De tragedie van de meent is dan ook geen abstract idee uit het verleden. Het speelt zich af in de wereld van vandaag. In overbevissing, ontbossing, overbelasting van systemen en zelfs in de manier waarop we omgaan met digitale ruimtes. De commons zijn niet alleen fysiek maar ook sociaal en digitaal. Neem bijvoorbeeld ‘aandacht’ als zo’n beperkt natuurlijk middel.

Het gaat niet meer alleen over een weiland of een spel in de klas, maar over hoe wij ons tot elkaar verhouden in een wereld die we delen maar nooit volledig overzien. Thuis, op school, op werk of online spelen steeds dezelfde kleine afwegingen. Neem je net iets meer omdat het kan of houd je je in omdat je weet dat het groter uitwerkt dan alleen jouw eigen situatie. Dat zit al in heel kleine dingen zoals hoe je omgaat met energie, spullen, aandacht op je telefoon of wat je wel of niet deelt met anderen. Niet omdat je alles perfect moet doen maar omdat je je er bewust van wordt dat je altijd onderdeel bent van iets gedeelds, ook als het op het eerste gezicht klein lijkt. Iedereen heeft gelijk, totdat het gras op is…