Ze gooide haar tas harder op de grond dan nodig was.
“Stomme school,” mompelde ze, terwijl ze met grote passen het schoolterrein af liep.

Niemand hield haar tegen. Natuurlijk niet. Ze was toch al “de lastige leerling”.

Buiten, voorbij het hek, stond een oude eiken boom. Daar ging ze zitten, met haar rug tegen de stam. Haar armen over elkaar, met een gepikeerd gezicht.

“School is echt zinloos” sputterde ze hardop.
Ze schopte tegen een steentje.
“Ik kan alles gewoon met ChatGPT doen. Serieus. Waarom moet ik daar dan nog zitten? Ik kan betere cijfers halen zonder al die saaie lessen.”

Even bleef het stil.

Toen kraakte er iets boven haar.

“Is dat echt wat je denkt?” klonk een lage, rustige stem.

Ze schrok en keek om zich heen. Niemand.

“Hier,” zei de stem. “Je zit tegen me aan.”

Ze keek omhoog. Het was de boom zelf.

“Oké… dit is raar,” fluisterde ze. “Praat jij nou tegen mij?”

“Alleen als iemand echt luistert,” zei de boom.

Ze trok haar neus op. “Nou, ik luister niet. Ik ben gewoon boos.”

“Dat hoor ik,” zei de boom kalm. “Vertel.”

Ze haalde diep adem en barstte los. Over saaie lessen, irritante docenten, toetsen, regels. Over hoe oneerlijk het voelde. Over hoe makkelijker het was om alles gewoon door een AI te laten doen.

Toen ze klaar was, was het weer stil.

“Mag ik jou iets vertellen?” vroeg de boom.

Ze haalde haar schouders op. “Vooruit dan.”

“Zie je mijn wortels?” vroeg de boom.

Ze keek naar beneden. “Niet echt. Die zitten toch onder de grond?”

“Precies,” zei de boom. “Maar ze zijn het belangrijkste deel van mij. Ze geven me voeding, stevigheid… betekenis. Zonder mijn wortels ben ik niets.”

Ze zei niks.

“Maar die wortels groeien niet zomaar,” ging de boom verder. “Ik heb wind nodig. Regen. Stormen zelfs. Ze duwen me, trekken aan me. Soms voelt het alsof ik ga breken.”

De bladeren ritselden zacht.

“Maar juist door die kracht moet ik mijn wortels dieper de grond in duwen. Steviger. Sterker. Zonder die tegendruk zou ik zwak blijven. En uiteindelijk omvallen en sterven.”

Het meisje keek naar haar handen.

“Dus… je hebt problemen nodig?” vroeg ze zacht.

“Geen problemen,” zei de boom. “Frictie. Uitdaging. Moeite. Dat is wat mij laat groeien.”

Ze zuchtte. “School voelt niet als groeien. Het voelt gewoon… stom.”

“Misschien,” zei de boom, “omdat je alleen naar de wind kijkt. Niet naar wat het met je wortels doet.”

Ze dacht na.

“Jij lijkt meer op mij dan je denkt,” vervolgde de boom. “Jij hebt ook wortels. Dingen die jou stevig maken. Dingen die jou helpen begrijpen wie je bent en wat je kunt.”

“Maar ik kan toch alles laten maken?” zei ze. “Waarom zou ik het zelf doen als het makkelijker kan?”

De boom bleef even stil.

“Omdat gemak je wortels niet verdiept,” zei hij toen. “Het geeft je bladeren, maar geen stevigheid. Je kunt er misschien mooi uitzien… maar bij de eerste storm val je om.”

Ook hier moest ze even over nadenken.

“Zonder moeite,” zei de boom zacht, “vergeet je hoe het voelt om iets écht te begrijpen. Om ergens trots op te zijn. Om betekenis te geven aan wat je doet.”

Ze leunde weer tegen de stam, maar nu anders. Minder boos. Alsof ze meer en meer leek te begrijpen van wijze woorden van de boom.

“Dus… je zegt dat school mijn wind is?” vroeg ze.

“Een deel ervan,” zei de boom. “Niet alles zal nuttig voelen. Niet alles zal eerlijk zijn. Maar ergens in die frictie… groeien jouw wortels.”

Ze keek naar het schoolgebouw in de verte.

“En ChatGPT dan?” vroeg ze.

De boom lachte zacht, als ritselende bladeren.
“Een hulpmiddel is geen vervanging voor groei. Het kan je helpen… maar het kan niet jouw wortels voor je laten groeien.”

Ze knikte langzaam.

Het was nog steeds niet haar favoriete plek, die school. Dat zou waarschijnlijk niet ineens veranderen.

Maar toen ze opstond en haar tas oppakte, voelde het iets… minder zwaar.

Alsof er, diep vanbinnen, iets heel kleins een beetje steviger was geworden.

Hoog boven haar ritselde de boom.

En voor het eerst leek de wind niet alleen maar vervelend.

Dan wil ik het nu toch even hebben over kunstmatige intelligentie in het onderwijs. Ja, ik weet het, inmiddels worden we doodgegooid met deze zogenaamde trend en lijkt het op iedere hoek van de straat aanwezig.

Toch is het geen onzinnige hype die komt en gaat met de tijd. De zorgen en gevolgen die het met zich meebrengt zijn dermate groot dat het aandacht verdient, helemaal nu we ook zien hoe het in de praktijk toegepast lijkt te worden. Ook in het onderwijs laat het ons reflecteren op de waarde van leren.

Als docent merk ik de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie iedere dag weer. Misschien is het niet zozeer de ontwikkeling van de technologieën zelf die hier een probleem vormen, als wel het groeiende bewustzijn onder hen die er gebruik van kunnen maken. Waar leerlingen mogelijkheden zien, vinden ze deze…

Een leerling levert bijvoorbeeld een uitzonderlijk goed essay in. De tekst is helder, de argumentatie zorgvuldig opgebouwd. Maar wanneer ik hem vraag zijn redenering toe te lichten, loopt hij vast. Hij kan niks uitleggen, of mompelt en struikelt wat over zijn eigen woorden. Door de lastige taal, het gebruik van verbindingsstreepjes en de zorgvuldige opbouw van argumenten kan ik inmiddels gemakkelijk herkennen dat deze leerling ChatGPT heeft gebruikt om zijn essay te schrijven (al worden leerlingen op hun beurt ook steeds beter in het omzeilen van deze indicatoren). Helaas valt hij nu nog door de mand wanneer hij zich nader moet verklaren.

Wat wij als docenten waarderen in het werk van een leerling, is uiteindelijk het intellectuele en creatieve proces van de maker zelf. Daarom zien we graag leerlingen die zelf op ideeën zijn gekomen en waar ze ‘‘fouten’’ maken, om te kunnen zien waar hun creativiteit hen heen leidt en waar ze zichzelf wellicht in kunnen uitdagen. In het geval van de voorbeeld leerling is er niet echt sprake van plagiaat in de gebruikelijke zin van het woord, want er wordt niet direct eigendom van een ander gestolen. Mogelijk is hier eerder sprake van een soort plagiAi, waarbij de diepere vraag filosofisch en ethisch is:

Is het moreel problematisch om AI-gegenereerde kennis te claimen?

Het woord ‘kennis’ gebruik ik bewust, maar je zou net zo goed kunnen spreken over ‘fotografie’, ‘muziek’ of andere vormen van creatie. In al deze gevallen komt het waardevolle werk voort uit het inzicht en de creativiteit van een individu. Creatie is hier het toepassen van kennis. Wanneer we opdrachten, essays of andere uitwerkingen steeds minder zelf creëren, maar uitbesteden aan kunstmatige intelligenties, verliest de maker ook een deel van zijn epistemische verantwoordelijkheid, in de zin waarin Lorraine Code dit begrip gebruikt in Epistemic Responsibility (1987).

Met ‘epistemisch’ wordt verwezen naar alles wat betrekking heeft op kennis. Epistemische verantwoordelijkheid betekent volgens Code dat iemand verantwoordelijkheid draagt voor de kennisclaims die hij of zij doet: Men heeft de morele en intellectuele plicht om te begrijpen wat men beweert, dit te kunnen verantwoorden en er kritisch over na te denken.

In het geval van de leerling zou hij moeten begrijpen wat hij opschrijft in het essay, anders neemt hij zijn epistemische verantwoordelijkheid niet serieus. Nu zou hij kunnen denken: “boeie, wat kan mij die epistemische verantwoordelijkheid nou schelen?” Tuurlijk, complete onwil valt niet te bevechten, al kan je proberen duidelijk te maken dat epistemische verantwoordelijkheid niet alleen anderen beschermt, maar ook jezelf tegen het verliezen van begrip en inzicht.

Met andere woorden, als je geen verantwoordelijkheid neemt voor je werk, produceer je iets dat misschien correct lijkt, maar waarvan je zelf niets begrijpt. Dan leer je niets, en kan niemand vertrouwen op wat jij beweert en ook jijzelf niet.

Een voorbeeld om dit duidelijk te maken brengt me terug naar een situatie vorige week. Ik voerde een gesprek met een leerling, waarbij hij vroeg naar het nut van naar school gaan (ja, geloof het of niet, maar je hebt nogal vaak van dat soort gesprekken). Ik hoopte hem het antwoord in te laten zien middels een een scenario, waarbij hij kon kiezen tussen twee opties: of ik zou hem alle antwoorden geven voor de eindexamentoetsen zodat hij deze uit het hoofd kan leren, of ik doe dat niet en zal hij op eigen kracht de antwoorden moeten zien uit te werken tijdens de examens.

Natuurlijk koos hij de eerste optie. Maar toen vroeg ik hem:

“Oké, stel dat je alle antwoorden uit je hoofd leert, weet je dan ook waarom ze juist zijn? Kun je de logica en de argumenten achter de oplossingen uitleggen?”

Hij keek me even glazig aan en moest toegeven dat hij dat eigenlijk niet kon. Toen zei ik:

“Precies. Je kunt de toets dan best halen, maar wat je eigenlijk doet is doen alsof je het begrijpt, niet echt begrijpen. Dat is het verschil tussen kennis bezitten en kennis begrijpen.”

We bespraken dat dit op lange termijn veel belangrijker is dan een toets. Door zelf na te denken, fouten te maken en weer te corrigeren, ontwikkel je vaardigheden en inzicht die niemand je kan geven. Dat is het moment waarop epistemische verantwoordelijkheid belangrijk wordt: niet alleen voor de toets, maar voor jezelf en je vermogen om in de toekomst zelfstandig te redeneren.

Aan het eind van het gesprek knikte hij instemmend.

“Oké, dus als ik echt iets wil leren, kan ik beter die tweede optie nemen.”

Misschien had hij het meteen begrepen, misschien niet. Maar het gesprek zette hem in ieder geval aan het denken. En daar gaat het om: het gaat er niet om enkel te weten, maar om te leren nadenken.

Epistemische verantwoordelijkheid is geen luxe, maar de kern van authentieke kennis en creatie. Alleen door actief te denken en te begrijpen blijft ons werk werkelijk van ons en blijft het waardevol. Misschien is dat een mooie reminder, wanneer we weer eens denken achter te lopen met onze feitenkennis. We zouden geen lopende encyclopedie moeten zijn, maar creatievelingen die delen en creëren en onze kennis op prachtige wijze weten toe te passen. Dat is de basis voor iedere betekenisgeving.

Slechts wat gebroken brood leek voor de vreemdeling voldoende voor zijn dagelijkse rondes. Aan het einde van de middag zag ik hem dan aankomen vanuit de Lindenallee, wanneer ik koffie zette voor de laatste klanten. Zelfs in de hevigste buien was hij te vinden; zijn pas scheen onvermoeibaar.

Wie deze man precies was, heb ik nooit kunnen achterhalen. Het knaagde aan mij, want het was een intrigerend figuur. Af en toe kwam hij op het stenen randje voor ons koffiehuisje zitten en liet hij zijn gezicht warmen in de laatste zonnestralen. Zijn gelaat was doorleefd maar verzacht door rust. Zijn kleding diende overduidelijk een nuttig doel, maar leek met zorg behandeld. Er zaten geen gaten in, en ook de overhemden leken zo nu en dan gestreken.

Na enkele weken begon ik hem niet langer als zwerver te zien. Nee, dit was een man die wijsheid droeg, iemand die het leven leek te begrijpen. Vaak had hij een notitieboek bij zich, soms los in zijn jaszak, soms in de hand, met de wijsvinger als dienstdoende boekenlegger. In zijn rechterhand ondersteunde een wandelstok zijn ongemakken.

Hij sprak weinig, maar zo nu en dan, wanneer ik hem buiten tegen het lijf liep, groette hij met een gereserveerd ‘goedendag’, waarbij een voorzichtige glimlach verscheen. Met gebogen hoofd kuierde hij dan voort, met een hand op zijn rug, verder de straat in.

Op een zonnige midzomerdag, laat in augustus, kwam de man niet opdagen.

De jaren dat ik hier al werkte, hadden ervoor gezorgd dat deze vreemdeling voor mij een ritueel was geworden, een inleider van de laatste werkuren. Men kon er bij wijze van spreken de klok op gelijkzetten. Juist daarom bracht zijn afwezigheid mij van mijn stuk en voelde ik mij voor het eerst genoodzaakt mijn collega te vragen wie deze man kon zijn.

Veel wijzer werd ik er niet van, behalve dat hij een paar straten verderop woonde, in een statig huis nabij het centrum van Koningsbergen.

Na de laatste klanten besloot ik een deel van zijn gebruikelijke route af te lopen. Hopelijk zou ik hem onderweg tegenkomen, ik maakte me zorgen om zijn welzijn. Hoewel ik zijn precieze pad niet kon herleiden, kwam ik uiteindelijk uit in een rustige straat met gelijkmatige gevels en zorgvuldig onderhouden voortuinen.

Daar stond het huis zoals beschreven door mijn collega.

Opgetrokken uit oranjeachtig baksteen deed het me denken aan een schoolgebouw of een kazerne, waar enkel nut het doel moet dienen. Twee schoorstenen sierden het dak; het geheel was bijna perfect symmetrisch. Zelfs het omliggende gazon leek keurig gemaaid, in overeenstemming met de lijnen van de woning.

Mijn nieuwsgierigheid bracht me bij het tuinhek, dat ik vrij schaamteloos passeerde. Bij de voordeur klopte ik tweemaal aan, omdat er de eerste keer geen gehoor werd gegeven. Toen ook de tweede klop onbeantwoord bleef, besloot ik mijn kansen te wagen aan de achterzijde van het pand.

Langzaam sloop ik om het huis heen, af en toe spiedend door het ietwat doffe glas. Boeken waren overal aanwezig in wat een woonkamer leek. Sommige lagen open, met grote rollen papier ernaast die waarschijnlijk dienden voor aantekeningen.

Lang hoefde ik echter niet te speuren, want al na enkele seconden viel mijn oog op een man die in een leren stoel een boek zat te lezen.

Het was de man die elke dag voorbijliep, de man die ik nooit echt had gekend, maar die mij toch een zekere herkenning en dankbaarheid schonk. Hij gaf me rust en het stille besef dat de laatste uren van mijn werkdag waren ingegaan.

Nu zat hij daar, in zijn huis, in zijn stoel, in een wereld die mij vreemd was. Zijn blik op het papier was scherp en onverzettelijk; hij leek volledig verzwolgen door het verhaal, zozeer zelfs dat hij mij niet opmerkte.

‘Wat vreemd,’ dacht ik. ‘Welk boek is zó meeslepend dat iemand er zijn dagelijkse punctualiteit voor zou verwaarlozen?’ Misschien kon het boek mij meer over deze vreemdeling vertellen, iets over wie hij was en wat hem dreef.

Na enige inspanning las ik de titel op de kaft, en verliet, zonder verdere toenadering, het erf.

Op weg naar huis liep ik langs het plaatselijke boekenwinkeltje. Het boek dat deze man van zijn vaste gang had doen afwijken, maakte mij nieuwsgierig, gretig om te begrijpen wat hem zo had gegrepen.

Ik stapte naar binnen, vond een laatste exemplaar, rekende af en was voor het donker nog thuis. Na het avondmaal stookte ik de haard op, verwende mezelf op een glaasje port en nam plaats bij het raam dat uitkeek over de langzaam verstillende straten van Koningsbergen.

Die avond las ik Émile.

Once upon a time there lived a man. This man was not part of a fairytale, nor of some other story involving magical creatures or imaginary beings. This man lived on a planet, a real-life planet, with laws that governed its nature and everything surrounding it. This planet was his home, and every day he tried to understand it, and all the complicated structures that governed it and moved its foundations.

In his youth there was much that was unknown, rivers that appeared out of nowhere and could not be explained by the wisdom of a child. Cornfields were his battlefields, and trees arose from the ground and did not seem to have an ending. Every find, and every new thing he traded with neighbor friends or kids from school felt like a treasure, something to keep safe.

His lively imagery was realized by his innocence and his flexible mind, and because he had so little knowledge of outer space he was led to believe that this small plane of play was his only kingdom. He had all there was to want, and nothing could defeat his pride.

But at some point, for reasons he could not quite explain, he became conscious of his movement and was able to observe himself, while at the same time reflecting on his actions and deliberate decisions. Brewing on this new insight, he became eager to know more, and in time learned about the dynamics of human nature, psychology, and the morality placed upon creatures like himself.

There came “ah-ha” moments, satisfying revelations that revealed something deeper that had been hidden at first, and as the days went on he gained the insight to vary his time, to train the mind and become competent in skills that could accelerate his potential. He became knowledgeable in philosophy and in the idea of good and evil. He learned about the foundations of reality and even went further, realizing that nature is not only to be understood through hard science, but also through some form of abstract art that would sing to him and caress the soul and emotions, and not only the mere mind, touching places the intellect alone could not reach.

This led him to spirituality, poetry, and even forms of religion. And yet, satisfaction grew lesser by the day, for with each new eureka or intellectual progress he lost the things he once valued. The comedy and inspirational bliss of his youth flattened, and with the pursuit of the factual enterprise he forgot what it meant to be equal to others and to live by the spontaneous familiarity he once conveyed.

“Do I have to do it all over again,” he asked himself, poisoning his mind with faulty beliefs about reversed time or the wish to be young again. He made himself wary and jealous of others. He lost the art of the spoken word and began to weigh the value of every utterance. In time he forgot how to read the world, and every night he lay in bed, older than the day before, contemplating possible missteps or lost wisdoms, like a four-dimensional chess game, so layered and calculated.

As his body had learned to thrive on things new, his days were filled with habits he collected through the years, habits that told him, like others did, that these were good or valuable in and of themselves. He let his life be guided by the ethics of the wisest and the heroes of the past, and even let himself refrain from ego and be like a true altruist for his neighbors and those far away. Even as his quick mind and social interactions became more treacherous and uncertain, the animals continued to love him, and so did those who held him dear. But even knowing this, nothing seemed to uplift his ever dying spirit.

And then, by good fortune or some intervention of the gods, he found a story. A story of a man that lived on a planet. A story like that of his youth, and the many adventures, just like in his younger days. As he read, tears came, not from learning something new, but from recognition, as this story resembled his childhood. This was a story, a fictional story, a healing whisper for the mind’s eye.

By this good fortune he now could soothe what was wounded, dull himself against the constant pull of entropy, and for the first time could let his fantasy roar, let it fall and tumble, while coming across surprising twists and leaps of faith that challenged much of his rational believes. Fiction returned to him what analysis could not, and give him the freedom to create but also appease that what had been worn thin.

And so, from time to time, he let himself drift away into stories. Stories that sink deep, that briefly allow us to witness something that is greater than ourselves. For after the final bell has rung, when we lift our eyes to the sky and finally must go down the hall, we can still linger on that fading memory of our flourishing imagination, the epitome of bygone elegance.

Allereerst wil ik iedereen het beste wensen voor het aankomende jaar. De filosofie is geroemd om de premisse dat het leven van nature niet makkelijk is, dus daarom denk ik dat het goed is om elkaar eens in de zoveel tijd oprecht het beste te wensen, niet alleen als formaliteit, maar ook als een oprechte steunbetuiging. We zitten tenslotte allemaal in hetzelfde schuitje, kennen dezelfde worstelingen en zoeken naar antwoorden die onze ongemakken kunnen verlichten.

Een van de dingen die we kunnen doen, is het schrijven van voornemens. Er voelt weinig beter dan een nieuwe kans krijgen; een jaarwisseling is daarom een uitgelezen moment om met een frisse blik te kijken naar de aankomende tijd en de eventuele veranderingen die we daarin zouden willen aanbrengen. Maar waarom doen we dat eigenlijk, en hoe moeten we dat nou werkelijk doen? Je hoort zo vaak dat mensen al in de eerste dagen onderuitgaan, of dat ze bij het eerste weekend na een werkweek alweer snakken naar de volgende vakantiedagen. We tappen onszelf op dag 3 toch maar dat biertje in, want: ‘Wat zou het toch allemaal? Het zal mijn tijd wel duren.’ Willen we dan werkelijk veranderen, of zijn we toch te veel overgeleverd aan de krachten van onze verlangens?

Er zijn vele boeken geschreven over het indelen van tijd of het aanpassen van onze gewoontes, want we willen het allemaal toch zo graag beter doen. Ze delen wijsheden over hoe we ons leven kunnen aanpassen op manieren die ons zouden kunnen helpen onze wensen in de praktijk te realiseren, of in ieder geval onze ongezonde gebruiken te verminderen. Voornemens zouden een krachtige manier kunnen zijn om hier een start mee te maken, maar wanneer we het nieuwe jaar inluiden, vervallen de meeste van deze voornemens toch weer in oude gebruiken. Hoe doe je dat dan, zonder direct te falen?

Vlak voor de vakantie heb ik met meerdere leerlingen uit de bovenbouw van havo en vwo op de middelbare school waar ik lesgeef een opdracht gedaan waarbij ze moesten nadenken over hun persoonlijke voornemens voor het nieuwe jaar. Daarbij vroeg ik ze eerst te reflecteren op het afgelopen jaar en probeerde ik ze aan de hand van uitdagende vragen te laten nadenken over hun hoogtepunten en dieptepunten, hun uitdagingen en hun successen. Er passeerden vragen de revue zoals: ‘Wat heb je afgelopen jaar gedaan waar je trots op bent?’ of ‘Welke waardevolle les heb je afgelopen jaar opgedaan?’ Ik stelde deze vragen in de hoop hen te stimuleren tot reflectie en hen te laten inzien waar ze zich mogelijk op kunnen richten in het nieuwe jaar.

‘Meneer, we zitten hier toch niet bij een psycholoog?’, sprak er één.
‘Ik heb niks geleerd dit jaar’, sprak een ander.
‘Waarom moeten we dit doen?’, sprak een derde.

Ik was bekend met deze onverschilligheid, maar gaf toe dat het wel degelijk een beetje psychologie is. Deze vragen vallen echter eerder onder filosofie en levensbeschouwing, omdat ze niet alleen beschrijven hoe we zijn, maar ook vragen hoe we zouden moeten leven of wat iets betekent.

Ik wees naar het behang achter in het lokaal. ‘De meeste van deze figuren dachten het grootste gedeelte van de tijd alleen maar na over de vragen die jullie nu ook proberen te beantwoorden…’ Ik probeerde ze wat te inspireren met het schilderwerk van Rafaël, The School of Athens. ‘Socrates, die man net links van het midden, stelde zich voornamelijk maar één vraag: Wat is een goed leven? Kunnen jullie je voorstellen dat deze mensen bijna de hele dag bezig waren met dit soort vragen? Geweldig, is het niet?!’

Door de apathische blikken en een flinke scheut gepuf en gesteun gaf ik het op. Dan maar een opdracht, dacht ik zo.

Voornemens schrijven leek me een uitgelezen kans om het jaar mooi af te ronden en ze toch met iets nuttigs bezig te laten zijn. Tenslotte, waarom doen we anders de dingen die we doen, zonder er af en toe eens bij stil te staan of erop terug te kijken? Ze gingen aan het werk: twee voornemens met betrekking tot school en twee voornemens met betrekking tot privé (familie, sport, hobby’s, vrienden, etc.).

Al snel bleek dat ze er gemakkelijk vanaf wilden zijn. Zo kwamen sommige leerlingen na vijf minuten al met ‘gezonder leven’ of ‘beter leren’. Daar ging ik niet meer mee akkoord. Ik legde ze uit dat het schrijven van voornemens niet hetzelfde is als het maken van een wensenlijstje. Voornemens hebben de intentie om daadwerkelijk in de praktijk te worden gebracht. Wensen zijn verlangens waar we niet voor willen of kunnen werken; voornemens zijn dat wel.

Een voornemen werk je uit door van groot naar klein te werken. Op macroniveau voelen voornemens nog heel erg als wensen, bijvoorbeeld ‘gezonder leven’, maar naarmate je steeds specifieker wordt en meer gaat nadenken over hoe je deze wens in de praktijk brengt, wordt het concreter en tastbaarder. De definitie van een voornemen luidt daarom als volgt:

‘Voornemens zijn plannen, intenties of afspraken die je met jezelf maakt om iets te veranderen of te verbeteren.’

Je maakt dus een plan, met daarbij concrete afspraken die je kunnen helpen om deze intenties te behalen. ‘Gezond leven’ is daarom te vaag. Vraag dus door: Hoe zou je gezonder willen leven? Dan kun je bijvoorbeeld antwoorden dat je beter wilt slapen en je daardoor beter gaat voelen. Hoe kan het dan dat je nu slecht slaapt? Een mogelijk antwoord is dat je voor het slapengaan nog lang op je telefoon zit te scrollen op social media en hierdoor moeilijk kunt stoppen, waardoor je laat gaat slapen. Hoe zou je ervoor kunnen zorgen dat je niet meer zo lang op je telefoon zit voordat je gaat slapen? Bijvoorbeeld door je telefoon in een andere kamer te leggen zodra je besluit naar bed te gaan, of door hem in een telefoonkluis te stoppen waar je een timer op kunt zetten.

→ gezonder leven (de wens)
→ beter slapen (het probleem)
→ te laat slapen door mobiel gebruik (de oorzaak)
→ mobiel in een andere kamer leggen als je besluit naar bed te gaan (het voornemen)

Het stellen van vragen aan jezelf helpt om voornemens concreter te maken en ze daarmee beter te visualiseren. Je ziet jezelf in feite de eerste stappen zetten om een ongemak uit je leven te werken. Hoe concreter het plan, hoe makkelijker de uitvoering zal blijken. Een ‘hoe’-vraag helpt hier enorm bij.

Daarnaast kan het helpen om jezelf tussentijds te belonen en zo extra motivatie te creëren voor je plan. Als je het lastig vindt om motivatie te bedenken, ga dan eens na waar je normaal gesproken energie en motivatie uit haalt. Een meisje uit een havo-5-klas wist bijvoorbeeld geen motivatie te bedenken voor het maken van huiswerk. Ik vroeg haar waar ze normaal gesproken energie en motivatie van krijgt. Ze gaf aan dat afspreken met vriendinnen haar dat oplevert. Vervolgens stelde ik voor om te kijken of ze die motivatie kon combineren met haar persoonlijke voornemens, bijvoorbeeld door samen met vriendinnen huiswerk te maken. Hierdoor krijg je mogelijk meer zin om te beginnen en kun je elkaar bovendien overhoren tijdens het leren voor toetsen.

De leerlingen begrepen de opdracht en mochten pas vertrekken als ik tevreden was over de uitwerkingen. Aan het einde van de les kwam ik prachtige uitwerkingen tegen die duidelijk lieten zien dat ze echt hadden nagedacht over hoe ze hun ongemakken concreet konden aanpakken (op een enkele ongeïnteresseerde na natuurlijk). Wat zijn het toch een toppers.

Na de les kwam een van de jongens naar me toe en zei dat hij erg blij was geweest met de opdracht. Hij had niet eerder kunnen verwoorden waar hij precies ontevreden of ongelukkig over was, maar door deze vragen aan zichzelf te stellen en actief bezig te gaan met zijn voornemens, wist hij beter in beeld te krijgen waar het euvel zich precies bevond. Door zichzelf concrete vragen te stellen, kreeg hij een scherper inzicht in de manier waarop hij op dat moment leefde, en kon hij zich vervolgens afvragen hoe hij werkelijk wilde leven.

Het schrijven van voornemens is een prachtige manier om te reflecteren op wat je doet. Het helpt je bewust te worden van uitdagingen of van wensen die je graag in de praktijk wilt brengen. Het dwingt je om echt stil te staan bij je leven en concreet te maken waar de uitdagingen liggen en hoe je bepaalde zorgen uit de wereld kunt werken. Vragen vormen hierbij de perfecte ingang voor een betekenisvolle conversatie, of voor een helder kader rondom je eigen handelen, misschien zelfs wel voor een eerste stap richting een beter, bewuster leven.

Entiteit ..—..—.-.—.- rapporteert hierbij de voortgang van observatie-instantie ‘Mens’ zoals waargenomen binnen planetaire zone 3B-Aarde. In deze communicatie deel ik voorlopige gedragspatronen en anomalieën.

Hoge Absoluten van Cirkel IV, sector Primoria,

Vanaf het Placenicum schrijf ik u aangaande de levensvormen die zichzelf “mensen” noemen. Daarbij wil ik mijn excuses aanbieden voor het feit dat ik niet eerder in staat ben geweest om u te berichten. Een van de computers in het achtersteven was nodig aan vervanging toe, gezien er een mogelijkheid begon te ontstaan dat de superpositie van de kern uit koers zou geraken. Dit euvel heb ik inmiddels weten te verhelpen. Ook is een groot deel van mijn brandstof bedorven. Iets lijkt het te hebben aangetast in mijn afwezigheid tijdens tertiaire afdaling. Mogelijk ben ik niet zorgvuldig geweest met het saneringsproces.

Ik zal even kort een aantal zaken benoemen die naar mijn inzicht de meeste relevantie bevatten. Gezien ons volgtraject zal ik in een latere fase verslag doen van de details.

Na enkele ervaringen met deze wezens moet ik allereerst mededelen dat een groot deel van hun organisatie is opgebouwd rond iets wat zij “tijd” noemen. Dit lijkt voor hen een constante, sluimerende kracht te zijn die hun handelingen structureert. Vaak dragen ze deze “tijd” in fysieke miniatuurvormen op hun ledematen en worden ze zichtbaar onrustig wanneer deze niet in lijn is met hun interne kamers. Vrijwel al hun handelingen lijken afgestemd op dit concept. Wanneer er vervreemding van dit fenomeen optreedt, door uiteenlopende oorzaken, verdampt hun grip op wat zij “realiteit” noemen.

Hebben wij niet al eens eerder onderzoek gedaan naar zo’n fenomeen? Ik kan me herinneren dat op Antaris een soortgelijke dimensie te vinden was. Kunt u mij wellicht het dossier van deze ster meesturen tezamen met uw reactie? Ik dank u bij voorbaat vriendelijk.

De wezens hier consumeren de hele dag door. Wat mij vanuit een evolutionair perspectief enorm fascineert, is dat deze brandstofinname doorgaans niet bijdraagt aan hun kansen op voortbestaan en zelfs een versnellend effect lijkt te hebben op hun onvermijdelijke einde. Een bepaalde stof die zij “suiker” noemen, is in veel van hun brandstof terug te vinden, maar resulteert duidelijk in een giftige botsing met hun interieur.

Ik heb een proef van dit element gezegeld en meegenomen naar het schip. Wellicht kan de raad deze stof verder onderzoeken.

Verder is het van belang te melden dat deze wezens een aanzienlijk deel van hun actieve bestaan uitschakelen door middel van een vorm van tijdelijke stilstand, gekenmerkt door minimale beweging. Ze liggen dan overdwars op zachte voorwerpen die ze speciaal daarvoor gebruiken. Tijdens deze inactiviteit vindt vermoedelijk een complex proces plaats, dat voor mij voorlopig nog onzichtbaar blijft. Ook vindt tijdens dit proces geen communicatie plaats. Ze lijken niet in staat of onverschillig tegenover een oplossing die deze inactiviteit weet te ondervangen.

Doch gedreven door een zekere intelligentie, of iets wat daarvoor doorgaat, moet ik tegelijkertijd mijn onbekendheid toegeven aangaande hun verdelingen van verdere activiteit. Iets wat de wezens “werk” noemen drijft hen dagelijks naar verschillende locaties op het oppervlak. Dit “werk” lijkt hun voornaamste bezigheid te zijn. Daar tegenover staat iets dat zij “vrije tijd” noemen, waarin zij voornamelijk trachten “geluk” te genereren. Opmerkelijk hierbij is dat de keuzes die ze binnen deze vrije tijd maken, vaak eveneens negatieve effecten hebben op hun voortbestaan. De paradox van geluk en ongezondheid is mij vooralsnog een raadsel.

Dit doet me denken aan het geroemde stuk van Arrillio Bes. Ik herinner me het ritme, waarbij het noodzakelijke vergaan der dingen werd gecompenseerd door de creatie via energie. Ook daar was die tweestrijd tussen extremen zo aanwezig. Deze kracht lijkt ook op de bewoners hier invloed te hebben.

Daarnaast staren velen van hen langdurig naar vierkante vormen die ze constant met zich meedragen. Dit lijkt hun primaire vorm van communicatie te zijn en lijkt los te kunnen koppelen van hun verdere gestel. Deze voorwerpen zijn mij nog grotendeels onbekend en is wellicht het grootste mysterie tot dusver. Er lijkt daarbinnen een zekere hiërarchie te bestaan, binnen een netwerk van verbindingen, waarin onzichtbare krachten werkzaam zijn die zich niet lijken te houden aan de fysieke wetten. Abstracte concepten zoals “status” of “volgers” lijken enorme macht te hebben op de handelingen van de wezens. Zo zag ik onlangs een figuur die meer invloed wist te vergaren via het tonen van “maaltijden” dan een zogenoemde “wetenschapper” die energie wist te oogsten uit hun ster. Dit had ik niet voorzien.

Een laatste mededeling die me niet geheel onbelangrijk lijkt, betreft het sterke vermoeden dat deze wezens bezig zijn hun intelligentie te digitaliseren. Ze besteden hun vragen en verzoeken steeds vaker uit aan de eerdergenoemde zwarte schermen, vermoedelijk om zo minder energie te hoeven verbruiken. Deze digitale systemen lijken oplossingen voor problemen sneller en nauwkeurig te kunnen vinden. Wellicht zijn deze nog onbekende intelligenties de opperwezens van deze rots en heb ik ze nog te ontmoeten.

Ik zal de komende dagen abstracties maken uit de data en zal af en toe afdalen naar hun domein. Ik blijf vormen aannemen die voor de meerderheid als herkenbaar overkomen. Ze lijken me niet echt op te merken. Wel bewegen er andere soorten bewoners tussen hen, met andere afmetingen en alternatievere leefwijzen. Hoewel primitiever op het eerste oog, zag ik laatst een van deze schepsels met puntige oren en een zachte buitenlaag mij lange tijd observeren. Gezien mijn eerdere ervaringen met de eerder beschreven wezens kreeg ik het idee dat dit niet meer mogelijk was. Deze andere schepsels maken geen gebruik van de zwarte schermen en hanteren een ander soort communicatie. Toch kreeg ik, ondanks mijn zorgvuldigheid, de indruk dat dit schepsel mij doorzag. Mogelijk zijn dit de wachters of beschermers van deze wereld.

Tot zover de eerste observaties. Hoe vergaat het daar in Kashkadek? Zijn de edele stormen al over het land afgeroepen? Graag zou ik een verkorte update tegemoetzien. Ik dank u hartelijk voor deze uitzending.

qokeedy qokeedy

….—…—.-.—.-

Transmissie over.

Oh, Vrouwe Filosofie,
moge dagen zoals deze vaker voorkomen,
alsof het pasgemaaide gras nog sterker en nog dieper geurt,
alsof er zoveel dingen samenvallen.

Ik zou wensen,
maar wil niet gulzig lijken.
Ziet u,
het is niet dat ik iets tekortkom,
of naar meer smacht dan wat u reeds geboden heeft.

Nee,
dit is enkel blijk van waardering,
een schrale uiting van troost,
voor het feit dat u, ondanks mijn onvolmaakte bestaan,
toch compassie toont,
en in uw barmhartigheid voorziet in uw rijkdommen.

Ik ben de taal van de liefde niet machtig,
maar ik durf te bepleiten dat de natuur het dichtst in de buurt komt.
Van alles wat ik niet begrijp,
begrijp ik de natuur het meest,
omdat het in wezen verbazen is
over eindeloze mysteries.

Ik dank u voor dit kostbare geschenk,
maar vrees voor haar voortbestaan.
Men zegt tegenwoordig dat de natuur bezit kan zijn,
maar hoe kun je iets bezitten
wat per definitie ongrijpbaar is?

Zelfs Einstein vertoefde graag in ongerepte perkjes,
vanwege de fascinerende chaos
waar zijn verstand nooit bij zou kunnen.
Het is een van de weinige dingen
waar we echt door in vervoering kunnen raken,
en over kunnen spreken
alsof het bovennatuurlijke krachten bezit.

Zoals zoveel in deze wereld
kunnen we het slechts beschrijven,
maar nooit echt begrijpen.
Dat vereist het afzweren van de objectieve blik,
en zou ons allen doen sterven.

Dat is de waarheid,
die we niet dragen kunnen,
omdat het niet-weten haaks staat op het weten.
Want wanneer bodemdriften ons verteren,
vergeten we uiteindelijk de taal van de wereld te spreken.

Het is net als die naargeestige wijsheid,
over de man die de vogel doodde,
en daarmee het lied,
en daarmee zichzelf.

Enfin.
Dat zal voor sommigen
een schrale troost zijn,
te midden van al het lijden.

Heeft u al genoeg van mijn gemijmer?
De maan is ook al verschenen,
als een luchtgeest in een strakblauwe kosmos.

Laat ik u niet langer ophouden,
ook u heeft recht op eigentijd.
Ik zal me terugtrekken,
om u niet te hoeven grieven.
Nu is het wachten op de nacht.

If this process can no longer take place, progress dies — along with those who advocate for it. Without constant friction, beliefs grow weaker and will eventually break under the pressure of harsh reality. Socrates himself had to die for this approach: sentenced to death for allegedly corrupting the youth and questioning the gods. In reality, it was the elite who could no longer tolerate his existence. As wealthy nobles or influential politicians, they have much to lose, and so they often adopt an ego that claims supposed certainties. By clinging to these, they appear wiser and more powerful, and they can claim the truth while placing themselves above the people.

Socrates, however, sought genuine knowledge, not merely the appearance of it. By engaging in discussion and asking questions, one could come closer to truth. True progress occurred when dogma, false certainties, and illusions of conviction were overturned, for these were the greatest barricades to new insight.

Many thinkers after him emphasized this. Krishnamurti, for instance, warned against those who claim ‘‘to know’’. True wisdom requires acknowledging that we know to know so little. This means the death of the ego — and with it, the power that prestige grants.

For many, the illusion of knowing is more valuable than actual knowledge. By surrounding ourselves with fantasies — reconfirmed and accelerated by the technologies of our time — we appear richer and feel superior to those who think otherwise or live in doubt and ignorance. Doubt is not popular in our world. Yet it is the key to true knowledge, because it breaks the ego and opens the way for free thought. Then one no longer has to lie to the truth to protect one’s character. The value of knowledge should outweigh the preservation of character. A truly worthy character is one imbued with genuine knowledge, not merely the appearance of it — and this sometimes means we must be willing to be wrong.

Socrates touched upon this in conversation with the sophist Callicles:

Socrates: “For me, Callicles, there is nothing more valuable than a conversation like this. I consider it a greater good to be refuted than to refute another.”
Callicles: “What do you mean? You would rather be proven wrong than right?”
Socrates: “Exactly. For if I am refuted, I am freed from error. And of all evils, there is none greater than false beliefs about justice and injustice. So if you convince me that I am wrong, I gain the greatest benefit: I become wiser. But if I refute you, the gain is yours.”

The content of any argument is always uncertain, but it can only become more certain when others wrestle with it and question it in dialogue. Questions are therefore invaluable: they make you wiser. They compel you to examine your own beliefs critically, to revise them where necessary, and they offer the chance to learn from another. Those who only speak learn nothing new.

We are impoverished if we remain trapped in our own beliefs. The world turns constantly; it is dynamic, and the political paradigms of today may be obsolete by tomorrow. Dialogue is therefore indispensable: it forces us to adjust, to learn from mistakes, and to grow. In a society that condemns mistakes and regards imperfection as failure, perhaps the greatest truth is this: making mistakes is not a deficiency, but a necessary good. Those who refuse to be refuted refuse to become wiser. And refutation is only possible in dialogue.

In every age, speaking the truth comes with risk, and not only for oneself. Words are never harmless; they can inspire, enlighten, and liberate, but they can also provoke, threaten, or even endanger those who speak them. Yet silence is no safer — it allows injustice, ignorance, and fear to spread unchallenged. In a world where facts are increasingly contested and perception often outweighs reality, the courage to ask questions, to listen, and to engage in dialogue becomes more crucial than ever. It is this courage, the willingness to be wrong in pursuit of understanding, that sustains both knowledge and society.

“Perhaps someone might say: But Socrates, if you leave us, will you not be able to live quietly, without talking? Now this is the most difficult point on which to convince some of you. If I say that it is impossible for me to keep quiet because that means disobeying the god, you will not believe me and will think I am being ironical. On the other hand, if I say that it is the greatest good for a man to discuss virtue every day and those other things about which you hear me conversing and testing myself and others, for the unexamined life is not worth living for man, you will believe me even less.”

Trees that never face the wind sometimes break under their own weight. The lack of challenge has kept them weak, making them easy prey for the whims of nature. Psychologist Jonathan Haidt has pointed out the same truth: humans, like trees, are anti-fragile. We are not merely harmed by adversity; we are shaped by it. Without wind, there is no strength.

It takes a necessary suffering that allows for great heights of human flourishing. Falling into inertia and lethargy from decadence will accomplish nothing. We spend hours in empty entertainment, which says much but means little. In this way, we develop a thin, translucent skin that tears at the slightest discomfort. We no longer expose ourselves to the forces of nature, and we develop a fragile resistance.

Everything that grows is tested. A constant balance between discovery and defense is the foundation of a flourishing human life. Even now, with the rise of new technologies like artificial intelligence, everything revolves around a process of exploration and exploitation, just like in machine learning.

In this overprotective world, we constantly choose the safe path because we no longer trust each other. A deeply rooted sickness spreads across the world, and in our numbness, we lose the strength that once made us resilient. Now, only art and poetry warm our hearts, but even these forms of beauty are truly valuable only when we understand what it really means to live.

Nietzsche recognized this long ago: “Build your cities on the slopes of Mount Vesuvius.” In both body and mind, sometimes we are better off in conflict. Valuable knowledge sticks because it’s hard-earned, and physical resilience is built through real exposure.

Challenge one another and let our roots anchor deeper. Only then can we grow and flourish as a society. No one is better off in the vain convictions of their own illusions.

Toch is het juist vertraging die ik mijn leerlingen wil meegeven. Want vertragen genereert aandacht, en aandacht opent de deur naar verwondering. In een tijd waarin technologische afleiding ons versnippert, brokkelt onze focus ook steeds verder af. Maar vraag jezelf eens af: welke herinneringen zijn je werkelijk bijgebleven? Welke momenten hebben je geraakt, gevormd, stilgezet? Dat zijn geen momenten van haast geweest. Dat zijn precies die ervaringen waarin je volledig aanwezig was, zonder ruis. Je dacht niet; je wás er alleen maar. In het volle bewustzijn van een blik, een geur, een ontmoeting, een landschap, een zin.

Dat is waar onderwijs, in de kern, over zou moeten gaan. Niet alleen over kennis, maar over aandacht. Niet alleen over cijfers, maar over het proces van menswording. Op onze school werken we daarom bewust vanuit formatief handelen. Dat betekent dat we leerlingen niet alleen beoordelen op een eindproduct of toetsresultaat (zoals bij summatief handelen), maar hen onderweg helpen groeien, reflecteren en bijsturen. Leren wordt dan een dynamisch, levend proces waarin fouten welkom zijn en ontwikkeling centraal staat.

Maar kunnen we leerlingen in deze tijd nog met overtuiging uitleggen waarom deze vorm van leren waardevol is? Wat is de waarde van onderwijs als het zogenaamd alleen om kennisoverdracht zou draaien? Want als dat zo is, kan ChatGPT het dan niet beter, sneller en foutlozer?

Die vraag stel ik mezelf geregeld. En iedere keer kom ik bij hetzelfde antwoord: kennis is geen doel op zich. Onderwijs is geen rekensom. Wat een docent nog steeds uniek maakt, is het vermogen om ruimte te creëren voor betekenis. Om leerlingen niet alleen iets te leren, maar hen te helpen voelen waarom iets ertoe doet.

In mijn lessen probeer ik iets aan te reiken wat verder gaat dan informatie. Ik probeer de leerlingen te helpen vertragen, zodat er ruimte ontstaat voor verwondering. Ik trek daarbij vaak een analogie met sterrenkijken: stel je voor dat je 's nachts in het donker naar de sterrenhemel wilt kijken. Alleen als je ogen zich aanpassen aan het donker, kun je de volle rijkdom van het heelal zien. Maar stel je nu een leerling voor die om de paar seconden een zaklamp in de ogen krijgt geschenen. Hoe kan die ooit de diepte van de melkweg ervaren? Hoe kan die ooit geraakt worden door de grootsheid van het universum, als de aandacht voortdurend wordt onderbroken? Hoe kan dit kind dan ooit een kosmisch perspectief ontwikkelen?

Zo is het ook met leren in deze tijd. We willen dat leerlingen zich kunnen verdiepen, maar geven ze nauwelijks de kans om hun ogen te laten wennen aan de duisternis. We willen diepgang, maar voeden afleiding. We vragen om reflectie, maar er is geen stilte.

De Duitse socioloog Max Weber noemde dit proces al vroeg in de vorige eeuw de onttovering van de wereld. Alles wordt verklaard, gemeten, beheersbaar gemaakt. Maar wat verliezen we in die beheersdrang? Wat raakt er verloren als niets ons meer verwondert?

Onderwijs moet niet meegaan in die onttovering, maar er juist tegenwicht aan bieden. Het moet een plek zijn waar verwondering nog bestaat. Waar leerlingen niet worden afgerekend op tempo, maar worden uitgenodigd tot diepgang. Waar ze niet alleen worden klaargestoomd voor een diploma, maar worden gevormd als mens.

Wat willen we onze leerlingen werkelijk meegeven? Dat ze moeten leren concurreren met kunstmatige intelligentie? Of dat ze moeten leren wat het betekent om mens te zijn in een wereld die steeds minder menselijk aanvoelt? In een tijd die almaar sneller draait, is het misschien wel onze belangrijkste opdracht om jongeren te laten voelen dat ze meer zijn dan hun output. Dat hun aandacht ertoe doet. En dat verwondering, hoe klein of vluchtig ook, een moreel kompas kan zijn in een wereld vol ruis en verdeeldheid.

Er is een prachtige uitspraak van Antoine de Saint-Exupéry die verwoordt wat ik hierboven heb proberen te bepleiten, en ik zou er graag mee afsluiten: 'If you want to build a ship, don’t drum up the men to gather wood, divide the work, and give orders. Instead, teach them to yearn for the vast and endless sea.'